İklim krizinin tetiklediği kum ve toz fırtınaları, küresel çapta 3,8 milyar insanı kalp krizi ve menenjit gibi ciddi sağlık sorunlarıyla tehdit ediyor.
İklim krizinin şiddetlendirdiği kum ve toz fırtınaları, küresel çapta 3,8 milyar insanı kalp krizi, inme ve menenjit gibi ciddi sağlık sorunlarıyla tehdit ediyor. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ), Doğu Akdeniz ve diğer bölgelerde bu fırtınaların sıklığı, süresi ve yoğunluğunda artış tespit etti. İklim değişikliği çölleşmeyi hızlandırarak fırtınaların yayılımını ve etkisini artırıyor. Bu durum, partikül madde konsantrasyonlarını yükselterek hava kirliliğine doğrudan katkı sağlıyor.
Boğaziçi Üniversitesi İklim Değişikliği ve Politikaları Uygulama ve Araştırma Merkezi Yönetim Kurulu Üyesi Prof. Dr. Murat Türkeş, dünya genelinde görülen kum ve toz fırtınalarının iklim değişikliğiyle bağlantısını açıkladı. Türkeş, kuvvetli rüzgarın kurak ve yarı kurak bölgelerde atmosfere kaldırdığı çökel malzemeye kum ve toz adının verildiğini belirtti. Bu fırtınalar, iklimi, havayı, atmosferi, ekosistemleri, insan sağlığını, tarımı, ulaşımı ve güneş enerjisi sistemlerini olumsuz etkiliyor.
Afrika’daki Sahra, Sahra Altı Afrika, Sahel, Gobi Çölü, Orta Doğu ve Arap çölleri gibi bölgeler en önemli kum ve toz kaynaklarını oluşturuyor. İklim değişikliğinin etkisiyle özellikle bazı bölgelerdeki uzun süreli kuraklıklar, kum ve toz fırtınalarının sıklığını, süresini ve şiddetini artırıyor. Mevcut kurak ve yarı kurak bölgeler dışında, giderek daha sıcak ve kurak koşullarla kuraklaşma eğilimindeki alanlarda yeni fırtına oluşum alanları ortaya çıkıyor. Bu fırtınalar doğrudan iklimi, atmosferi, havayı ve özellikle bulut ile yağış oluşumunu etkiliyor.
Prof. Dr. Murat Türkeş, atmosfere verilen küresel toz salımlarının yaklaşık yüzde 25’inin insan kaynaklı olduğunu vurguladı. Küresel toz bütçesinin yüzde 80’inden fazlası Kuzey Afrika, Orta Doğu ve Arap çöllerinden kaynaklanıyor. İklim değişikliğiyle Ekvator’dan başlayarak büyük ölçekli basınç rüzgar sistemleri, mevsimlik döngüsünün dışında kuzeye doğru hareket etme eğilimi gösteriyor. Subtropikal yüksek basınçlar ve Hadley döngüsü kuzeye kaydığında, kum ve toz fırtınaları üretebilecek sistemler Akdeniz’i, Güney Avrupa’yı, Orta Doğu’yu ve dolayısıyla Türkiye’yi daha fazla etkileyebiliyor. Gözlemler, Kuzey Afrika, Orta Doğu ve Güneybatı Asya’daki pek çok bölgede kum ve toz fırtınalarının sıklığı ve zaman zaman şiddetinde artış olduğunu gösteriyor.
Kum ve toz fırtınaları, yağış ve su kaynaklarını da etkiliyor. Prof. Dr. Türkeş, bu fırtınaların belirli dönemlerde sebze ve meyve üretimini, çiçeklenme ve tozlanma dönemlerini etkileyerek rekoltede düşüşe yol açabileceği uyarısında bulundu.
İzmir Katip Çelebi Üniversitesi Göğüs Hastalıkları Ana Bilim Dalı Öğretim Üyesi Prof. Dr. Muzaffer Onur Turan, kum ve toz fırtınalarının ciddi bir halk sağlığı sorunu haline geldiğini belirtti. Kum ve toz fırtınalarıyla sanayi atıkları, tarım ilaçları, polenler, bakteriler ve mantar sporları da taşınıyor. Toz bulutu içindeki PM10 partikülleri üst solunum yolunda tutulurken, 2,5 mikrometreden küçük olanlar akciğerlerin en derin noktalarına, yani alveollere kadar ulaşıyor. Buradan kana karışarak sistemik etkilere neden olabiliyor.
Çeşitli çalışmalar, havada çöl tozlarının bulunduğu günlerde solunum, kalp ve damar hastalıkları ile hastane başvurularının, hastalık ve ölümlerin arttığını gösteriyor. Çöl ve kum fırtınalarının sağlık üzerindeki etkisi maruziyet süresi ve yoğunluğa bağlı olarak değişiyor. Bu fırtınalar zatürre, kalp krizi veya inme, gözlerde şiddetli yanma, burun kanamaları, boğazda kuruma ve menenjit gibi sağlık sorunlarına yol açabiliyor. Mevcut astım ve Kronik Obstrüktif Akciğer Hastalığı (KOAH) vakalarında ani atak ve krizleri tetiklediği de belirtiliyor.
Çöl tozları bebekler, çocuklar, yaşlılar ve kronik hastalığı bulunan kişiler için büyük risk taşıyor. Prof. Dr. Turan, uzun süre toza maruz kalanlarda kronik solunum ve kalp hastalıklarının görülebileceğini ifade etti. Özellikle kronik akciğer ve kalp hastalığı olanlar, akciğer rezervleri düşük olduğu için en ufak bir irritasyonun dahi ciddi bir krize yol açabileceği riskini taşıyor. Çocuklar, akciğer gelişimleri devam ettiği ve vücut ağırlıklarına oranla daha hızlı nefes aldıkları için daha fazla toz soluyor. Yaşlılar, bağışıklık sistemi ve organ rezervlerinin azalması nedeniyle komplikasyonlara daha açık durumda bulunuyor.
İnşaat, tarım veya ulaşım sektöründe olup gün boyu açık havada bulunanlar doğrudan bu tozlara maruz kalıyor. Toz fırtınası uyarılarının yapıldığı saatlerde dışarıya çıkılmaması, pencerelerin kapalı tutulması ve N95 veya FFP2 tipi filtreli maskeler kullanılması önem taşıyor. Bol su tüketimi, solunum yollarındaki mukozanın nemli kalmasına yardımcı oluyor.
Prof. Dr. Murat Türkeş, kum ve toz fırtınalarının önlenmesine yönelik önlemleri de sıraladı. İlk olarak iklim değişikliği mücadelesinin güçlendirilmesi gerekiyor. Bu mücadele, kurak ve yarı kurak bölgelerin çevresindeki yarı nemli alanlarda sıklığı, süresi, şiddeti artan sıcak hava dalgaları ve kuraklık etkileri, değişen fırtına, rüzgar ve yağış rejimleri dikkate alınarak sürdürülmelidir. Mutlak çöller, tam kurak alanlar, kurak ve yarı kurak bölgelerde, Çin Halk Cumhuriyeti gibi ülkelerde olduğu gibi etkili yeşil kuşak projeleri uygulanıyor. Toprak nemini artırabilmek ve topraktaki ince materyali, kum ve toz fırtınalarına kaynak oluşturabilecek ince çökeltileri tutabilmek için yağmur suyu hasadı gibi uygulamaların da yapılması gerekiyor. Dünya Meteoroloji Örgütü’nün günlük toz üretimine ilişkin öngörüleri, 23 Nisan’da Akdeniz kıyılarında ve Güneydoğu Anadolu’nun Türkiye-Suriye sınırına yakın bölgelerinde günlük ortalama yüzey toz konsantrasyonunun orta seviyeden hassas düzeye ulaşabileceğini gösteriyor.
Yorum Yap